1794 yılında batan Portekiz köle gemisi São José’nin gövdesine ait ahşap parça, Smithsonian Ulusal Afro-Amerikan Tarihi ve Kültürü Müzesi’ndeki sergilendiği mekandan kaldırılıyor. Kalıntı, yakında Vaşington’dan Güney Afrika’daki ev sahibi İziko Müzesi’ne geri dönecek.

Transatlantik köle ticareti döneminin bir simgesi niteliğini taşıyan ahşap parçanın kaldırılmasında iki kurum arasındaki ödünç alma sözleşmesinin sona ermesi kadar, özellikle Trump Hükümeti tarafından yayınlanan kararnamenin etkili olduğu belirtiliyor.

Brezilya’ya doğru seyreden Portekiz köle gemisi São José-Paquete Africa, 1794 yılında Güney Afrika – Cape Town açıklarında 400’den fazla Afrikalı köleyi taşırken sulara gömülmüştü. Gemideki tutsakların yarısı bu kazada yaşamını kaybetmişti.

Geminin gövdesine ait olan 33 pound ağırlığındaki ahşap kalıntı, milyonlarca Afrikalı köleyi, Amerika kıtasına taşıyan Atlantik geçişine adanmış “Kölelik ve Özgürlük” adlı müzenin ana galerisinde, 2016 yılından bu yana sergilenmekteydi.

Gemi Batıkları Projesi – SWP

Geminin kalıntısı, transatlantik köle ticaretinin gerçekleştiği deniz alanlarının incelenmesi amacıyla 2018 yılında kurulan uluslararası “Gemi Batıkları Projesi” (Slave Wrecks Project – SWP) kapsamında, bilim insanları tarafından 2015 yılında su yüzüne çıkarılmış ve yapılan incelemelerin ardından São José’ya at olduğu saptanmıştı.

São José batığının keşfedilmesinin ardından dört kıtada altı ülkenin arşivleri kapsamlı olarak incelemeye alınmış, çalışmalar sonucunda Cape Town arşivlerinde São José’nin kaptanının deniz kazasıyla ilgili olarak aktardıkları ortaya çıkarılırken; Portekiz’deki arşivlerde geminin taşıdığı yükleri içeren çizelgeye ulaşılmıştı.

SWP’nin çatısı altında; George Washington Üniversitesi, Güney Afrika Iziko Müzeleri, Güney Afrika Mirasları Kaynakları Ajansı, ABD Ulusal Park Servisi, Ulusal Siyah Scuba Dalgıçları Derneği’nin bir girişimi olan Diving With a Purpose ve Afrika Kültür Mirası Merkezi yer alıyor.

Trump’ın kararnamesi

Müze yetkilileri tarafından yapılan açıklamada, bu tarihsel nitelikli parçanın sergilenmesine son verilmesini, başlangıçta beş yıl olarak belirlenen, daha sonra 1 Temmuz 2026’ya kadar uzatılan ödünç alma sözleşmesi koşullarının olduğunu ve ahşabın koruması için gereken özel kimyasal işlemler için Güney Afrika’daki ev sahibi müzeye geri gönderilmesi gerektiğini belirtiliyor.

Kalıntı, en son 22 Mart gününe kadar sergide kalacak. Bu nesne Washington’dan ayrıldığında, yerine gemiye iradeleri dışında binmek zorunda kalan Afrikalılara adanan bir manifesto yerleştirilecek.

Ancak, bu iki duruma ek olarak; ABD Başkanı Donald Trump, 2025 yılında, Smithsonian’da aralarında olmak üzere ulusal müzelerde ve tarihi mekanlarda ABD tarihinin nasıl gösterildiğini ilişkin olarak, federal kurumlar tarafından denetlenmesini buyuran bir başkanlık kararnamesi imzalamıştı. Alınan bu karar sonuncu olarak tüm müzelerin Amerikan tarihini sergileme/sunma biçiminde yapılan her türlü tutum ve değişiklik artık dikkatle incelendiğini belirtmek gerekiyor.

San Jose’ye ait, sembolik anlam taşıyan bu parçanın çeşitli nedenlerle sergiden kaldırılmasına karşın, ziyaretçiler açısından kölelik tarihinin yer aldığı sergi salonları, hala müzenin en etkileyici alanları arasında yer almayı sürdürüyor. Müze küratörler, bu kalıntının Washington’dan ayrılmış olsa bile; kendisiyle özdeşleştiği karanlık bir tarih döneminin bir ruh olarak, müzede kalıcı bir yeri olacağını belirtiyorlar.

Kısaca San Jose’nin Tarihi Seyri

Aralık 1794’te sulara gömülen São José gemisinin transatlantik yolculuğu, 7,2 milyondan fazla Afrikalı’nın Amerika kıtasına zorla götürüldüğü ve köle ticaretinin zirveye ulaştığı 19. yüzyılın köle ticaretinin erken döneminde gerçekleşmişti. 1800 ile 1865 yılları arasında 400.000’den fazla Doğu Afrikalı kölenin Mozambik’ten Brezilya’ya denizyoluyla taşındığı düşünülmektedir. Lizbon’dan Mozambik Adası’na doğru yola çıkan São José’nin de varış noktası olan Brezilya’nın Maranhão kentiydi ve 512 Afrikalı taşımaktaydı.

Güney Afrika’nın Cape Town açıklarında, Ümit Burnu yakınlarında fırtına ve dalgalara yakalanan gemi, kıyıdan kıyıdan yaklaşık 100 m uzaklıkta su altındaki kayalıklara çarptıktan sonra battı. São José’de bulunan Afrikalıların yarısından fazlası şiddetli dalgalarda kaybolurken, mürettebat ve Afrikalılardan bazıları kurtarıldı ancak, Batı Cape’de köle olarak yeniden satılmaktan kurtulamadılar.

(Kaynaklar: artnews.com, nmaahc.si.edu)